Dr Anna Lewandowska

Kierownik Seminarium doktoranckiego w dyscyplinie Ekonomia i Finanse. Adiunkt w Katedrze Zarządzania Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie. Specjalistka w zakresie przedsiębiorczości, innowacji i rozwoju regionalnego. Autorka kilkudziesięciu artykułów naukowych, autorka i współautorka raportów, projektów badawczych i wniosków grantowych. Członkini Podkarpackiej Rady Innowacyjności. Zajmuje się badaniem różnych aspektów funkcjonowania małych i średnich przedsiębiorstw, w tym zagadnieniami finansowania i efektywności innowacji. Prywatnie miłośniczka Teatru Stu i dobrej książki.

Zielone innowacje w praktyce: jak efektywne wykorzystanie zasobów wpływa na wyniki MŚP w Europie

Dynamiczny wzrost gospodarczy ostatnich dekad znacząco zwiększył presję na środowisko naturalne. Nadmierne zużycie zasobów oraz rosnące emisje CO₂ sprawiły, że rozwój gospodarczy coraz częściej postrzegany jest nie tylko jako szansa, ale także jako wyzwanie. W odpowiedzi decydenci, naukowcy i praktycy poszukują rozwiązań, które pozwolą pogodzić wzrost gospodarczy z ochroną środowiska. Zrównoważony rozwój i społeczna odpowiedzialność biznesu przestały być dodatkiem do strategii firm. Dziś są jednym z kluczowych czynników długoterminowej efektywności, szczególnie w kontekście Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ, a zwłaszcza celu 12. – odpowiedzialnej konsumpcji i produkcji.

Ekoinnowacje – most między ekologią a konkurencyjnością

Jednym z najważniejszych narzędzi wspierających zieloną transformację są ekoinnowacje. Obejmują one innowacje produktowe, procesowe, organizacyjne i marketingowe, które pomagają ograniczać zużycie zasobów i emisję zanieczyszczeń, a jednocześnie wspierają konkurencyjność firm.

Badania pokazują, że inwestycje w efektywne gospodarowanie zasobami mogą realnie poprawiać wyniki przedsiębiorstw. Ich skuteczność nie jest jednak uniwersalna – zależy od branży, wielkości firmy oraz jej zdolności organizacyjnych.

MŚP na zielonej ścieżce: fakty i liczby

Małe i średnie przedsiębiorstwa odgrywają kluczową rolę w tej transformacji. Dane Eurobarometru pokazują, że aż 93% MŚP w UE wdraża co najmniej jeden środek związany z efektywnym gospodarowaniem zasobami, taki jak oszczędzanie energii, redukcja odpadów czy recykling.

Najczęściej wybierane są rozwiązania relatywnie tanie i możliwe do wdrożenia we własnym zakresie, koncentrujące się na ograniczaniu zużycia energii, wody i materiałów. Znacznie rzadziej firmy decydują się na kapitałochłonne działania, takie jak produkcja energii odnawialnej czy zaawansowany recykling, które wymagają większych nakładów finansowych i reorganizacji procesów (patrz rysunek 1).

Rysunek 1. Procent ekoinnowacji wdrożonych przez MŚP w krajach UE

Source: Flash Eurobarometer 549 survey, “SMEs, Resource Efficiency and Green Markets”
* (%, EU27) Base: n=13 124 (SMEs)

W porównaniu z rokiem 2021 MŚP chętniej oszczędzają energię (66%, +5 pp), wodę (49%, +3 pp), projektują produkty łatwiejsze w utrzymaniu, naprawie lub ponownym użyciu (29%, +3 pp) i wykorzystują głównie odnawialne źródła energii (np. własną produkcję poprzez panele słoneczne itp.) (24%, +5 pp). W latach 2015–2024 odsetek MŚP w UE wykorzystujących głównie energię odnawialną wzrósł ponad dwukrotnie (z 11% do 24%) (patrz rysunek 2).

Rysunek 2. W porównaniu z poprzednimi latami MŚP mają obecnie większą szansę…

Source: Flash Eurobarometer 549 survey, “SMEs, Resource Efficiency and Green Markets”
* (%, EU27) Base: n=13 124 (SMEs)

Dlaczego wdrażanie ekoinnowacji wciąż jest trudne?

Pomimo rosnącej presji rynkowej i regulacyjnej, wiele MŚP napotyka istotne bariery. Najczęściej wskazuje się na brak kapitału, ograniczony czas, niedostateczną wiedzę techniczną oraz złożone regulacje. Bariery te wzajemnie się wzmacniają i różnią się w zależności od kraju, sektora i wieku przedsiębiorstwa.

Czy ekoinnowacje naprawdę się opłacają?

To kluczowe pytanie z perspektywy menedżerów. Analizy pokazują, że wdrażanie ekoinnowacji często wiąże się z wyższymi obrotami, ale nie zawsze przekłada się na jednoznaczny wzrost rentowności w krótkim okresie. Choć firmy deklarują niższe koszty produkcji, efekty finansowe bywają rozłożone w czasie.

MŚP preferują rozwiązania, które pozwalają szybko ograniczyć koszty i poprawić efektywność, zamiast ryzykownych inwestycji kapitałowych. Jednocześnie literatura podkreśla rosnącą rolę współpracy międzyorganizacyjnej w rozwoju ekoinnowacji.

Zielona transformacja: szansa i ryzyko jednocześnie

Ekoinnowacje pomagają firmom zmniejszyć zużycie energii, ograniczyć zależność od zasobów nieodnawialnych i zwiększyć odporność operacyjną. Jednocześnie ujawniają napięcie między zazielenianiem a konkurencyjnością – jak dekarbonizować działalność bez pogarszania wyników finansowych?

Dla wielu MŚP ekoinnowacje są dziś zarówno koniecznością, jak i strategicznym ryzykiem. To właśnie dlatego wsparcie polityczne, finansowe i doradcze ze strony UE może odegrać kluczową rolę w przełamywaniu barier i budowaniu konkurencyjnej, zrównoważonej gospodarki.

Literatura:

  1. De, D., Chowdhury, S., Dey, P. K., & Ghosh, S. K. (2020). Impact of lean and sustainability-oriented innovation on sustainability performance of small and medium sized enterprises: A data envelopment analysisbased framework. International Journal of Production Economics, pp. 219, 416–430. https://doi.org/10.1016/j.ijpe.2018.07.003
  2. European Commission (2014). Green Action Plan for SMEs. Available at: http://ec.europa.eu/growth/smes/business-friendly-environment/green-action-plan_en (accessed on 1 March 2023).
  3. Hizarci-Payne, A. K., Ipek, I., & Gumus, G. K. (2020). How environmental innovation influences firm performance: A meta-analytic review. Business Strategy and the Environment, 30(2), 1174–1190. https://doi.org/10.1002/bse2
  4. Hojnik, J., & Ruzzier, M. (2016). The driving forces of process eco-innovation and its impact on performance: Insights from Slovenia. Journal of Cleaner Production, 133, 812-825. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.06.002
  5. Lewandowska, A., Bilan, Y., & Mentel, G. (2021). The Impact of Financial Innovation Investment Support on SME Competitiveness. Journal of Competitiveness, 13(3), 92–110. doi: 10.7441/joc.2021.03.06
  6. Madrid‐Guijarro, A., & Duréndez, A. (2024). Sustainable development barriers and pressures in SMEs: The mediating effect of management commitment to environmental practices. Business Strategy and the Environment, 33(2), 949-967.
  7. OECD (2018), Environmental Policy Toolkit for SME Greening in EU Eastern Partnership Countries, OECD Green Growth Studies, OECD Publishing, Paris, http://dx.doi.org/10.1787/9789264293199-en.
  8. Özbuğday F.C., Fındık D., Özcan K.M., Başçı S. (2020). Resource efficiency investments and firm performance: Evidence from European SMEs. Journal of Cleaner Production, 252, 119824.
  9. Triguero, Á., Cuerva, M., & Sáez‐Martínez, F. (2022). Closing the loop through eco‐innovation by European firms: Circular economy for sustainable development. Business Strategy and the Environment. https://doi.org/10.1002/bse.3024.
  10. Xie, X., Hoang, T. T., & Zhu, Q. (2022). Green process innovation and financial performance: The role of green social capital and customers’ tacit green needs. Journal of Innovation & Knowledge, 7(1), 100165. https://doi.org/10.1016/j.jik.2022.100165